Едрёна-матрёна
(Yedryona-matryona)- Şaşkınlık, öfke, hayal kırıklığı veya bıkkınlık belirten yumuşatılmış küfür ünlemi (Hay aksi, anasını satayım, kahretsin, tüh, tüh be): Doğrudan ağır bir küfür etmeden, yaşanan olumsuz bir duruma karşı tepki göstermek amacıyla kullanılan örtmece ifade.
1. Örnek Cümle:- Едрёна-матрёна, опять ключи дома забыл! [yid-ryo-na mat-ryo-na, a-pyat' klyu-çi do-ma za-bıl]
- Hay aksi (anasını satayım), yine anahtarları evde unuttum!
2. Örnek Cümle:- Ну что за дела, едрёна-матрёна, когда это всё закончится? [nu şto za di-la, yid-ryo-na mat-ryo-na, kag-da e-ta fsyo za-kon-çit-sya]
- Bu ne biçim iş arkadaş, kahretsin, ne zaman bitecek bütün bunlar?
- Dinç Matryona / Besili Matryona
1. KELİME VE FONETİK
Kiril Yazılışı: Едрёна-матрёна
Latin Transkripsiyonu: Yedryona-matryona
Okunuşu ve Vurgu: [yid-ryo-na mat-ryo-na]
2. ETİMOLOJİK KÖKEN (KÖKENBİLİM)
Bu ifade, Rusçadaki en yaygın ve ağır küfür kalıplarından biri olan ебёна мать [yibyona mat'] (anasını sikeyim) sözünün yumuşatılmış, ses taklidine dayalı bir örtmecesidir (eufemizm). İlk kelime olan едрёна [yid-ryona], Rusçada dinç, taze, sert, özlü, iri taneli anlamına gelen ядрёный [yid-ryonıy] sıfatının dişil formudur. Küfür niteliğindeki ебёна [yibyona] kelimesiyle olan ses benzerliği (fonetik yakınlık) nedeniyle, dil kullanıcıları tarafından ağır küfrü maskelemek amacıyla seçilmiştir. İkinci kelime olan матрёна [mat-ryona] ise Rus halk kültüründe çok yaygın olan geleneksel bir kadın ismi olan Matryona'dır. Bu isim, hem orijinal küfürdeki мать [mat'] (anne) kelimesiyle aynı kökten gelmekte hem de ilk kelime olan едрёна [yid-ryona] ile mükemmel bir kafiye oluşturmaktadır.
3. SOSYOKÜLTÜREL BAĞLAM VE TARİHÇE
Rus sosyokültürel yaşamında, doğrudan ve ağır küfürlerin topluluk içinde, aile yanında veya kamusal alanlarda kullanılması ciddi bir tabudur. Bu tabuyu aşmak ve yaşanan ani öfke, şaşkınlık, hayal kırıklığı veya bıkkınlık gibi yoğun duyguları dışa vurmak için fonetik olarak benzer ama kelime anlamı olarak zararsız olan örtmece ifadeler geliştirilmiştir. Едрёна-матрёна [yid-ryo-na mat-ryo-na], bu örtmece kültürünün en popüler örneklerinden biridir. Rus halkı bu kalıbı kullanarak hem deşarj olur hem de doğrudan birine ya da bir şeye ağır bir küfür etmemiş sayılır. Benzer şekilde üretilen едрёна вошь [yid-ryona voş] (dinç bit) veya едрёный корень [yid-ryonıy korin'] (sert kök) gibi varyasyonlar da aynı dilsel mekanizmanın ürünleridir. Sovyet dönemi sinemasında, edebiyatında ve gündelik sokak dilinde sansüre takılmadan yoğun duyguları ifade etmek için yaygın biçimde kullanılmış ve modern Rusçanın en karakteristik ünlemlerinden biri haline gelmiştir.
4. KAYNAKÇA
- Plutser-Sarno, A. (2005). Большой словарь русского мата (Büyük Rus Küfür Sözlüğü). Limbus Press.
- Elistratov, V. S. (2000). Словарь русского арго (Rus Argosu Sözlüğü).
- Mokienko, V. M., & Nikitina, T. G. (2000). Большой словарь русского жаргона (Büyük Rus Jargonu Sözlüğü).
- Vasmer, M. (1986). Etymological Dictionary of the Russian Language. (Rus Dilinin Etimolojik Sözlüğü).