1. KELİME VE FONETİK

Kiril Yazılışı: Люэс
Latin Transkripsiyonu: Lyues
Okunuşu ve Vurgu: [lyu-es]

2. ETİMOLOJİK KÖKEN (KÖKENBİLİM)

Kelime, Latince kökenli tıbbi terim olan ve bulaşıcı hastalık, salgın, veba anlamına gelen lues (özellikle lues venerea - cinsel yolla bulaşan veba/frengi) sözcüğünden Rusçaya geçmiştir. Rus tıbbi terminolojisine 19. yüzyılda giren bu ifade, Fransızca ve Almanca tıp literatürünün etkisiyle tıp dilinde ve klinik ortamlarda frengi (sifiliz) hastalığını tanımlamak için doğrudan tıbbi terim olan сифилис [si-fi-lis] kelimesinin yerine klinik bir örtmece (öfemi) olarak benimsenmiştir. Zamanla sağlık çalışanlarının mesleki jargonundan sokak argosuna ve yeraltı kültürüne kaymıştır.

3. SOSYOKÜLTÜREL BAĞLAM VE TARİHÇE

Sovyetler Birliği döneminde cinsel yolla bulaşan hastalıklar ağır bir sosyal damgalanma (stigma) ve tabu nedeniydi. Doktorlar ve hastane personeli, hastaların veya yakınlarının yanında durumu doğrudan söylememek için hastanın dosyasında veya kendi aralarındaki konuşmalarda сифилис [si-fi-lis] yerine люэс [lyu-es] terimini tercih ederlerdi. Ancak bu tıbbi örtmece, zamanla sokak diline ve cezaevi jargonu olan феня [fe-nya] kültürüne sızmıştır.

Gündelik sokak argosunda ve suç dünyasında люэс [lyu-es], hem doğrudan hastalığın kendisini ifade etmek için hem de bir kişiyi aşağılamak, pis, tehlikeli veya bulaşıcı olduğunu ima etmek amacıyla bir sövgü ve hakaret unsuru olarak kullanılır. Cezaevi şartlarında cinsel yolla bulaşan bir hastalığa sahip olmak mahkûm hiyerarşisinde en alt seviyeye düşme riski taşıdığı için bu kelime suç ortamında büyük bir korku ve aşağılama yüküne sahiptir. Günümüz modern Rus argosunda ise tıbbi kökenli ama son derece kaba ve itici bir hastalık jargonu olarak varlığını sürdürmektedir.

4. KAYNAKÇA

• Elistratov, V. S. (2000). Словарь русского арго (Rus Argosu Sözlüğü).
• Mokienko, V. M., & Nikitina, T. G. (2000). Большой словарь русского жаргона (Büyük Rus Jargonu Sözlüğü).
• Vasmer, M. (1986). Etymological Dictionary of the Russian Language.