Едрёна вошь
(Edryona vosh')- Öfke, kızgınlık, hayal kırıklığı veya ters giden bir duruma tepki ünlemi (Kahretsin / Sikeyim / Lanet olsun / Hay aksi): Bir iş başarısız olduğunda, bir sakarlık yapıldığında ya da can sıkıcı bir olay yaşandığında duyulan anlık öfkeyi boşaltmak için kullanılır.
1. Örnek Cümle:- Да как же так, едрёна вошь, опять ключи дома забыл! [da kak je tak, yed-ryo-na voş, a-pyat' klyu-çi do-ma za-bıl]
- Nasıl olur da yine anahtarları evde unuturum, kahretsin!
2. Örnek Cümle:- Едрёна вошь! Машина опять не заводится, мы же опоздаем! [yed-ryo-na voş! ma-şi-na a-pyat' nye za-vo-dit-sya, mı je a-paz-da-yim]
- Sikeyim böyle işi! Araba yine çalışmıyor, geç kalacağız!
- Şaşkınlık, hayret veya beklenmedik bir duruma duyulan hayranlık ifadesi (Vay anasını / Bak sen şu işe / Hadi canım): Duyulan bir haber veya görülen bir olay karşısında yaşanan büyük şaşkınlığı dışa vurur.
1. Örnek Cümle:- Ты посмотри, едрёна вошь, какую они себе дачу отгрохали! [tı pas-ma-tri, yed-ryo-na voş, ka-ku-yu a-ni si-bye da-çyu at-gro-ha-li]
- Şuna bak hele, vay anasını, kendilerine nasıl da devasa bir yazlık malikane dikmişler!
2. Örnek Cümle:- Едрёна вошь, неужели наш проект наконец-то одобрили?! [yed-ryo-na voş, ni-u-je-li naş pra-yekt na-ka-nyets-ta a-dob-ri-li]
- Vay anasını, projemizi nihayet onayladılar mı yani?!
- Özlü bit / Kuvvetli bit
1. KELİME VE FONETİK
Kiril Yazılışı: Едрёна вошь
Latin Transkripsiyonu: Yedryona vosh'
Okunuşu ve Vurgu: [yed-ryo-na voş]
2. ETİMOLOJİK KÖKEN (KÖKENBİLİM)
İfade, Rusçada özlü, dolgun, kuvvetli, taze, büyük anlamlarına gelen едрёный [yed-ryo-nıy] sıfatının dişil formu olan едрёна [yed-ryo-na] ile parazit hayvan olan bit anlamındaki вошь [voş] kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir. Kelime anlamı itibarıyla "özlü/kuvvetli bit" gibi absürt bir anlama gelse de, yapısal olarak Rus argosundaki en klasik örtmece (eufemizm) örneklerinden biridir. Sözcüğün kökeni, çok ağır bir küfür olan ve cinsel birleşme eylemini tanımlayan ебать [yi-bat'] fiiline ve bu fiilden türeyen ебёна мать [yi-byo-na mat'] / едрить твою мать [yid-rit' tva-yu mat'] küfür kalıplarına dayanmaktadır. Konuşucular, toplumsal alanlarda veya günlük konuşmada doğrudan anneye yönelik bu ağır cinsel küfrü telaffuz etmemek için, benzer ses gruplarıyla başlayan (ses uyumundan faydalanan) ve son derece zararsız, absürt bir nesne ya da canlıyla biten bu örtmeceyi icat etmişlerdir.
3. SOSYOKÜLTÜREL BAĞLAM VE TARİHÇE
Rus halk kültüründe ve dilsel yaratıcılığında sansürü aşmak, kaba dili yumuşatarak ifade gücünü korumak amacıyla ses benzeşmesine dayalı tekerlemeler ve kalıplar üretmek oldukça yaygındır. Едрёна вошь ifadesi de bu yaratıcılığın en yaygın ürünlerinden biridir. Bu tür ifadeler, herhangi bir kişiyi hedef almayan, tamamen konuşucunun kendi içsel gerilimini, hayal kırıklığını, şaşkınlığını veya anlık öfkesini dışa vurmasını sağlayan "boşaltım ünlemleri" (interjection) sınıfına girer. Sovyetler Birliği döneminde işçi sınıfı, köylüler, askerler ve taşrada yaşayan halk arasında son derece popülerleşmiş, ardından sinema ve edebiyat aracılığıyla standart Rusçanın gayriresmi katmanlarına tamamen yerleşmiştir. Benzer mantıkla türetilen едрёна матрёна, едрёный корень, едрить-колотить gibi ifadelerle aynı semantik aileye üyedir. Günümüzde sosyo-ekonomik düzeyden bağımsız olarak, anlık bir sakarlıkta, işlerin ters gitmesinde veya beklenmedik şok edici haberler karşısında refleksif bir tepki olarak sıkça kullanılır.
4. KAYNAKÇA
- Elistratov, V. S. (2000). Словарь русского argо (Rus Argosu Sözlüğü).
- Mokienko, V. M., & Nikitina, T. G. (2000). Большой словарь русского жаргона (Büyük Rus Jargonu Sözlüğü).
- Plutser-Sarno, A. (2005). Большой словарь русского мата (Büyük Rus Mat Sözlüğü). Limbus Press.
- Sannikov, V. Z. (1999). Русский язык в зеркале языковой игры (Dil Oyunlarının Aynasında Rus Dili).